architektura

Przestrzeń Bunkra Sztuki

Wpisany na stałe w krajobraz Krakowa budynek Bunkra Sztuki jest jednym z nielicznych w Polsce przykładów brutalizmu w architekturze. Do lat 90. XX wieku był jedyną realizacją nowoczesnej architektury w obrębie Starego Miasta. Dzięki precyzyjnemu uwzględnieniu w projekcie kontekstu miejsca, udało się zintegrować Pawilon z jego historycznym otoczeniem, wdrażając przy tym wszelkie, podyktowane funkcjonalistycznym porządkiem, założenia. I mimo trudności w pełnej realizacji projektu, wynikających ze specyfiki lat 60., budynek należy ocenić jako zupełnie wyjątkowy, zarówno pod względem propozycji przestrzeni wystawienniczej, dedykowanej od początku sztuce nowoczesnej, jak i na tle innych osiągnięć architektury postmodernistycznej, której rozwój w Polsce przebiegał nierównomiernie, utrudniony uwarunkowaniami politycznymi. Pawilon formą konsekwentnie nawiązuje do architektonicznego otoczenia i historii urbanistycznej miasta, co pozostaje w sprzeczności z założeniami architektury modernistycznej.


W obecnym kształcie Bunkier Sztuki posiada trzy niezależne przestrzenie wystawowe: Galerię Dolną, stwarzającą możliwość realizowania kameralnych projektów, sale parteru i pierwszego piętra przeznaczone dla wystaw grupowych oraz rozbudowanych projektów, a także dodatkowo, przewidziany na prezentacje niewielkich, indywidualnych realizacji – project room.


Decyzję o budowie krakowskiego Pawilonu Biura Wystaw Artystycznych podjęło Prezydium Rady Narodowej Miasta Krakowa. W latach 60. dostrzeżono realną potrzebę stworzenia nowej przestrzeni wystawienniczej dla Galerii, dotychczas działającej jako filia Centralnego Biura Wystaw Artystycznych, i mieszczącej się w siedzibie Związku Polskich Artystów Plastyków przy ul. Łobzowskiej 3.


Pomysłodawcą budowy nowej siedziby Galerii był poseł na sejm Bolesław Drobner. Wystąpił on z prośbą o przeznaczenie na cele związane z kulturą kwartału mieszczącego się pomiędzy ulicami Szewską 25 i Szczepańską 3, ograniczonego od strony Plant linią dawnych murów miejskich. Teren ten zajmowała wcześniej drewniana kawiarnia Esplanada oraz inkorporowany w nowej realizacji XVIII-wieczny budynek spichlerza.


Projekt Pawilonu BWA autorstwa Krystyny Różyskiej-Tołłoczko przewidywał ok. 1000 m2 powierzchni wystawowej [...]. Istotnym elementem odnoszącym się wprost do konstrukcji dawnych bram miejskich jest wschodnie wejście połączone z Plantami symbolicznym pomostem, zwieńczonym betonową wstęgą. Fasadę wykonaną z betonowych odlewów drewnianych szalunków zaprojektowali Stefan Borzęcki i Antoni Hajdecki.


Wnętrze Galerii tworzy jednolitą całość i odpowiada modernistycznemu założeniu otwartej, płynnej przestrzeni, dającej możliwość swobodnej aranżacji. Przestrzeń „anonimowa” pozostająca niemym tłem dla sztuki, zdefiniowana jako „white cube”, tu przyjęła postać przenikających się pomieszczeń o różnych wielkościach i wysokości, połączonych pomiędzy piętrami dwiema umieszczonymi po przeciwległych końcach budynku klatkami schodowymi.


Już Krzysztof Głuchowski stworzył koncepcję powiększenia przestrzeni wystawowej o nadbudowę, natomiast w roku 2001, w drodze konkursu, wyłoniono projekt autorstwa zespołu kierowanego przez Dariusza Kozłowskiego, który z powodu wstrzymania środków na jego realizację, do dzisiaj pozostał jedynie propozycją.


Projekt koncentrował się wokół idei „autonomiczności” i nowoczesności nadbudowy, zakładał zatem, że charakter istniejącej już architektury nie doczeka się kontynuacji. Będąc niezależnym tworem, proponowana forma gwarantowała nienaruszalność budynku posiadającego status zabytku architektury: nie ingerowała w jego strukturę ani w charakter otoczenia, była również niewidoczna z najbliższego sąsiedztwa.


Pozyskanie dodatkowych przestrzeni (o łącznej powierzchni użytkowej ok. 750 m2) dawało szansę na wprowadzenie zmian w układzie funkcjonalnym budynku. Propozycja innowacji obejmowała m.in. utworzenie niezależnego wejścia dla pracowników galerii, modernizację windy na potrzeby osób niepełnosprawnych odwiedzających obiekt, budowę nowej windy towarowo-osobowej oraz zmianę systemu grzewczego. W przestrzeń ekspozycyjną planowano włączyć także powierzchnię znajdującą się pod dachem budynku dawnego spichlerza. Projekt zakładał także pokrycie nadbudowy blachą tytanowo-cynkową oraz szkłem zbrojonym.


Rozszerzona aktywność Galerii, którą zainicjowała kolejna jej dyrektor – Maria Anna Potocka (od 2002) – wymagała, wobec niemożności zrealizowania projektu nadbudowy i modernizacji Bunkra, poszukiwania nowych rozwiązań lokalowo-przestrzennych w obrębie istniejącego budynku. W 2003 roku wyremontowane zostało pomieszczenie na pierwszym piętrze, które do tej pory pełniło funkcję magazynu–stolarni, a które pod nazwą project room służy mniejszym indywidualnym prezentacjom młodych, jeszcze nieznanych artystów. Jest to również miejsce, w którym swoje realizacje pokazują twórcy goszczeni przez Bunkier w ramach programu artists-in-residence.


W następnym roku został wydzielony i zmodernizowany jeden z magazynów w części podziemnej, z przeznaczeniem na salę audiowizualną, gdzie działalność prowadzi do chwili obecnej Klub Bunkra Sztuki.


W 2005 roku Bunkier Sztuki odzyskał przestrzeń byłej Galerii Arkady, która funkcjonowała w czasach BWA i która potem przez ponad dwadzieścia lat służyła Stowarzyszeniu Międzynarodowe Triennale Grafiki jako magazyn grafik. Galeria Dolna (taką nazwę nadano odzyskanemu pomieszczeniu) ma powierzchnię ok. 150 m2 i charakteryzuje się silną artykulacją przestrzeni dzięki czterem filarom wspierającym sklepienie kolebkowe. Stanowi bardzo inspirujące miejsce do realizacji site-specific, przeznaczone także na prezentacje twórczości młodych artystów czy cykle mniejszych pokazów, organizowanych w ramach projektu Transkultura (od 2006).


[...]


Z życiem wystawienniczo-kulturalnym Galerii związana jest także kawiarnia, która mieści się w najstarszej części Bunkra, na parterze pawilonu, w zabytkowym spichlerzu, na miejscu dawnej „Esplanady”, przy krakowskich Plantach. Od 2001 roku kawiarnia Bunkier Café prowadzona jest przez krakowski Klub Alchemia. Surrealistyczne wnętrze, przeszklona oranżeria (projekt: Mateusz Taranczewski) – ogrzewana zimą, a latem zmieniająca się w ogródek – dobra muzyka, oraz wyjątkowy smak kawy i czekolady, budują niepowtarzalny klimat. Zachęcają Krakowian do odpoczynku i spotkań towarzyskich nie tylko po wernisażach. Od niedawna w obrębie kawiarni, obok oranżerii, umieszczona została piaskownica dla dzieci, co sprawia, że Bunkier Café jest miejscem szczególnym i przyjaznym nie tylko artystom.


Anna Smolak
opracowanie: Małgorzata Gadomska
W przygotowaniu opracowania, posłużono się artykułem Piotra Winskowskiego i Mikołaja Przewłockiego Pawilon Wystawowy BWA – Bunkier Sztuki – w Krakowie w nurcie architektury rzeźbiarskiego modernizmu połowy XX wieku, napisanym na zamówienie Bunkra Sztuki na przełomie 2001/2002 roku.


Fragment tekstu Przestrzeń Bunkra Sztuki znajdującego się w książce Sztuka w Bunkrze / Galeria Bunkier Sztuki 1994-2006, Kraków 2006.

 



 
W okresie od 1 kwietnia do 30 listopada 2009 Galeria Bunkier Sztuki przygotowuje dokumentację techniczą modernizacji budynku Galerii. Powyższy projekt jest realizowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.